Zamknij Do g髍y

Oddanie do u偶ytku Pa艂acu Kultury i Nauki (wywiad)

1955-07-21

21 lipca 1955 r. o godzinie 16 odby艂a si臋 uroczysto艣膰 otwarcia Pa艂acu Kultury i Nauki im. J贸zefa Stalina. Byli na niej obecni przedstawiciele w艂adz polskich z pierwszym sekretarzem Komitetu Centralnego PZPR Boles艂awem Bierutem oraz premierem J贸zefem Cyrankiewiczem na czele. Na czele delegacji radzieckiej sta艂 Michai艂 Sus艂ow, cz艂onek Prezydium KPZR. W ceremonii otwarcia wzi臋艂y udzia艂 trzy tysi膮ce os贸b, kt贸re zwiedzi艂y wn臋trza budynku. W dniu inauguracji w Sali Kongresowej odby艂a si臋 akademia z okazji 艢wi臋ta Odrodzenia (22 lipca).

Pa艂ac Kultury i Nauki zosta艂 zbudowany w latach 1952-1955, a jego projektantem by艂 radziecki architekt Lew Rudniew. Budynek by艂 darem narodu radzieckiego dla narodu polskiego. Mia艂 on by膰 - wed艂ug podpisanego przez obie strony protoko艂u - symbolem "niewzruszonej przyja藕ni narod贸w radzieckiego i polskiego". Budynek wybudowano przy ulicy Marsza艂kowskiej w miejscu, gdzie przed wojn膮 sta艂y liczne kamienice. W艂adze komunistyczne chcia艂y stworzy膰 now膮 Warszaw臋, odmienn膮 od przedwojennej. Postanowi艂y stworzy膰 nowe centrum stolicy, w kt贸rym stan膮艂 Pa艂ac Kultury i Nauki otoczony du偶ym, niezabudowanym placem.

Dla wielu Polak贸w sta艂 si臋 on symbolem narzuconego systemu komunistycznego. Jednocze艣nie sta艂 si臋 te偶 jednym z symboli stolicy. Mimo negatywnych skojarze艅 2 lutego 2007 r. budynek zosta艂 wpisany do rejestru zabytk贸w.

BW



Konradem Rokickim
rozmawia Wojciech Koz艂owski
 
Sk膮d wzi膮艂 si臋 pomys艂 budowy Pa艂acu Kultury i Nauki? Czy jego budowa mia艂a cel jedynie propagandowy?
 
Pa艂ac Kultury i Nauki mia艂 by膰 radzieckim wk艂adem w odbudow臋 Warszawy, pomoc膮 narod贸w Zwi膮zku Radzieckiego dla narodu polskiego po II wojnie 艣wiatowej. Przez wiele lat funkcjonowa艂a pog艂oska, 偶e Pa艂ac Kultury zosta艂 wybudowany zamiast metra.


Budowa Pa艂acu Kultury i Nauki - fot. NAC/CAF - Zdzis艂aw Wdowi艅ski
 
Plotka wzi臋艂a si臋 st膮d, 偶e kiedy rz膮d radziecki zaproponowa艂 Polakom pomoc w odbudowie stolicy, rz膮d polski wysun膮艂 propozycj臋, 偶eby ZSRR pomog艂o wybudowa膰 lini臋 metra b膮d藕 dzielnic臋 mieszkaniow膮, bo by艂y to w贸wczas najpilniejsze potrzeby. Rz膮d radziecki odpowiedzia艂 na to: "Wybudujemy wam nowoczesny wie偶owiec".
 
Dlaczego akurat wie偶owiec? To zaskakuj膮ce, 偶e gdy Polacy m贸wi膮 "chcemy metro albo osiedle", w odpowiedzi otrzymuj膮 wie偶owiec.
 

 
Pa艂ac Kultury i Nauki - fot. Photopas

Wybudowano go w艂a艣nie z powod贸w propagandowych jako symbol nowoczesno艣ci. Budowa wie偶owca by艂a przedsi臋wzi臋ciem du偶o bardziej spektakularnym ni偶 budowa osiedli.

Kto decydowa艂 o wyborze lokalizacji? Czy mo偶na by艂o wybudowa膰 Pa艂ac w innym miejscu?

Kiedy strona radziecka zaproponowa艂a wybudowanie wie偶owca, w og贸le nie by艂o wiadomo, jak on ma wygl膮da膰, co si臋 ma w nim mie艣ci膰, a przede wszystkim gdzie ma si臋 znajdowa膰. Te decyzje mia艂y nale偶e膰 do rz膮du polskiego. Pod uwag臋 brano pi臋膰 propozycji. Dwie z nich dotyczy艂y ulicy Marsza艂kowskiej z pewnym przesuni臋ciem na linii p贸艂noc-po艂udnie. Jedna z nich zosta艂a zrealizowana i dzi艣 j膮 mo偶emy ogl膮da膰 w naturze. Trzy pozosta艂e, z kt贸rych jedna - Port Praski - by艂a preferowana przez polskich urbanist贸w i architekt贸w, odpad艂y ze wzgl臋d贸w propagandowych, ale tak偶e dlatego, 偶e rz膮dowi polskiemu zale偶a艂o na tym, 偶eby zagospodarowa膰 centrum, 艣r贸dmie艣cie Warszawy.


 
Narada architekt贸w nad projektem budowy PKiN, maj 1955
- fot. NAC/CAF - Gorcza

Gdyby rz膮d przychyli艂 si臋 do propozycji polskich urbanist贸w, aby zlokalizowa膰 wysoko艣ciowiec w Porcie Praskim, to centrum jeszcze przez kilka lat straszy艂oby zgliszczami. Pozosta艂e dwie lokalizacje to ulica Rakowiecka u zbiegu Pu艂awskiej oraz Groch贸w. Polscy architekci najbardziej opowiadali si臋 za form膮 budynku przypominaj膮c膮 Uniwersytet 艁omonosowa w Moskwie. Wariant praski, preferowany przez 艣rodowiska architekt贸w i urbanist贸w, zak艂ada艂 w艂a艣nie budow臋 wed艂ug tego modelu z pomieszczeniami akademickimi i uczelnianymi. Wygra艂 wariant Marsza艂kowskiej z wykorzystaniem na cele kulturalne - jako kontynuacja idei powstania Centralnego Domu Kultury, kt贸rego budow臋 planowano w艂a艣nie w tamtym miejscu jeszcze pod koniec lat czterdziestych, kiedy nikt jeszcze nie wiedzia艂, 偶e Rosjanie zaproponuj膮 wybudowanie Pa艂acu Kultury w Warszawie.
 
Gdy wi臋c zapad艂a decyzja o zbudowaniu Pa艂acu, rozpocz臋艂y si臋 rozwa偶ania, co w tym budynku umie艣ci膰. Rozumiem, 偶e poza samym pomys艂em, funduszami i materia艂ami, kt贸re dostarczy艂 Zwi膮zek Radziecki, reszta nale偶a艂a wy艂膮cznie do Polak贸w?
 
Samo okre艣lenie profilu Pa艂acu Kultury nale偶a艂o do strony polskiej. Wygra艂 wariant kulturalno-naukowy ze sporym wk艂adem ideologicznym. W Pa艂acu Kultury mie艣ci艂y si臋 nie tylko muzea, teatry, kina czy plac贸wki naukowe takie jak PAN, ale tak偶e na przyk艂ad Sala Kongresowa, w kt贸rej odbywa艂y si臋 zjazdy PZPR a偶 do ko艅ca istnienia tej partii.
 

 
Pa艂ac Kultury i Nauki - fot. Photopas

Jak dalece budowa Pa艂acu by艂 przedsi臋wzi臋ciem polskim?
 
Na samym pocz膮tku, kiedy Rosjanie zaproponowali wybudowanie Pa艂acu, rz膮d polski nie by艂 przekonany, czy b臋dzie mia艂 cokolwiek do powiedzenia w sprawie jego wygl膮du i przeznaczenia. Rosjanie byli jednak do艣膰 elastyczni - przedstawili pi臋膰 projekt贸w, kt贸re by艂y dyskutowane w polskim 艣rodowisku architekt贸w i urbanist贸w. Na te projekty naniesiono poprawki, kt贸re r贸wnie偶 budzi艂y zastrze偶enia specjalist贸w, nie budzi艂y natomiast zastrze偶e艅 kierownictwa partyjnego i rz膮dowego - oczywi艣cie ze wzgl臋d贸w politycznych.
 
Sama budowa Pa艂acu Kultury natomiast jest zupe艂nie odr臋bnym tematem. Pa艂ac Kultury mia艂 by膰 darem. By艂 to jednak taki dar, do kt贸rego strona obdarowana - to jest rz膮d polski - musia艂 do艂o偶y膰 pewne kwoty pieni臋dzy. Nie wiadomo dok艂adnie ile, poniewa偶 nie zachowa艂y si臋 dokumenty. Strona polska sama tego nie wiedzia艂a i powsta艂y z tego powodu wielkie problemy w rozliczeniach ze stron膮 radzieck膮. Wiele materia艂贸w by艂o kupowanych przez Zarz膮d Budowy Pa艂acu - instytucj臋 radzieck膮 - od polskich przedsi臋biorstw. Na terenie budowy pracowali polscy robotnicy, w pewnym okresie stanowi膮c po艂ow臋 za艂ogi. Istnia艂a jeszcze kwestia zagospodarowania ca艂ego olbrzymiego placu - Pa艂ac nie stan膮艂 w pr贸偶ni, trzeba by艂o wyburzy膰 zar贸wno ruiny, jak i ca艂kiem dobrze zachowane domy, splantowa膰 teren, wykona膰 prace ogrodnicze, zaadaptowa膰 ca艂y plac. Za to wszystko p艂acili Polacy.
 
Czy zatem Pa艂ac Kultury i Nauki rzeczywi艣cie by艂 darem radzieckim, czy by艂 to raczej efekt polskich nak艂ad贸w?
 
Polski wk艂ad, jakkolwiek du偶y w sytuacji pa艅stwa odbudowuj膮cego si臋 z kompletnej ruiny, stanowi艂 jednak niewielk膮 cz臋艣膰 nak艂ad贸w strony radzieckiej. Nie ulega w膮tpliwo艣ci, 偶e g艂贸wny ci臋偶ar poni贸s艂 ZSRR.
 
Co mo偶na powiedzie膰 na temat opinii warszawiak贸w i w og贸le spo艂ecze艅stwa polskiego na temat tego budynku? Czy wzbudza艂 on jakie艣 emocje, czy skutecznie wykorzystano go propagandowo?
 
Pa艂ac wzbudza艂 i do tej pory wzbudza emocje. By艂 oczywi艣cie wykorzystywany propagandowo jako symbol nowoczesno艣ci i przyja藕ni polsko-radzieckiej. Wystarczy jednak prze艣ledzi膰 literatur臋 ostatnich trzydziestu-czterdziestu lat, 偶eby zobaczy膰, 偶e w艣r贸d ludno艣ci stolicy Pa艂ac Kultury mia艂 r贸wnie偶 nieco odmienn膮 opini臋 - by艂 symbolem dominacji obcej, narzuconej ideologii.
 
Pa艂ac Kultury zmieni艂 przestrze艅 symboliczn膮 Warszawy. Przed wojn膮 centralnym placem manifestacji, na kt贸rym gromadzili si臋 mieszka艅cy, by艂 plac Saski z Grobem Nieznanego 呕o艂nierza i istniej膮cym jeszcze w贸wczas pa艂acem Saskim. Po wojnie polscy komuni艣ci postanowili, 偶e funkcj臋 t臋 przejmie PKiN wraz z placem Defilad i trybun膮, z kt贸rej oficjele pozdrawiali maszeruj膮cych w pochodach pierwszomajowych. To by艂 symbol zniewolenia, ale te偶 z艂ego gustu. Chocia偶 Rosjanie bardzo si臋 starali, 偶eby ten Pa艂ac by艂 narodowy w formie - okraszono go bogat膮 ornamentyk膮 zaczerpni臋t膮 z Krakowa, z Sandomierza, z Kazimierza nad Wis艂膮 - to jednak powsta艂a budowla zbyt bizantyjska i zbyt monumentalna jak na Warszaw臋. Ca艂kiem niedawno toczy艂a si臋 jeszcze dyskusja na temat tego, czy Pa艂ac wyburzy膰, zostawi膰, przebudowa膰 czy mo偶e zmieni膰 spos贸b jego wykorzystania. Powsta艂 pomys艂, by stworzy膰 w nim muzeum komunizmu, kt贸re mia艂oby zmieni膰 jego symbolik臋 - 偶eby przesta艂 by膰 tylko symbolem komunizmu, a sta艂 si臋 raczej reliktem epoki, kt贸ra ju偶 odesz艂a i kt贸r膮 - wbrew temu, co twierdzi艂y 贸wczesne gazety - nie wszyscy kochali.
 
 
Konrad Rokicki - historyk, pracownik IPN, autor pracy dotycz膮cej budowy i pocz膮tk贸w funkcjonowania Pa艂acu Kultury i Nauki w Warszawie.

 

O ile nie jest to stwierdzone inaczej, wszystkie materia艂y z kalendarium Muzeum Historii Polski s膮 dost臋pne na licencji Creative Commons Uznanie Autorstwa 3.0 Polska. Pewne prawa zastrze偶one na rzecz Muzeum Historii Polski.