Zamknij Do g髍y

Zawi膮zanie konfederacji barskiej (wywiad)

1768-02-29

Dorot膮 Dukwicz
rozmawia Ewa Zientara

Dlaczego dosz艂o do zawi膮zania konfederacji barskiej?

To pytanie tylko pozornie jest  proste. Ot贸偶 konfederacj臋 barsk膮 zawi膮zano, poniewa偶 radomianie, kt贸rzy w 1767 roku pok艂adali w Rosji nadziej臋, 偶e przy jej pomocy uda si臋 zdetronizowa膰 znienawidzonego Stanis艂awa Augusta oraz odsun膮膰 widmo roszcze艅 szlachty niekatolickiej, czyli innowierc贸w - albo, jak te偶 ich nazywano, dysydent贸w - zostali przez Rosj臋 w istocie wykorzystani i porzuceni. Pos艂u偶ono si臋 nimi nie tylko po to, 偶eby utwierdzi膰 panowanie Stanis艂awa Augusta na Sejmie Repninowskim 1767-1768, ale tak偶e po to, aby ich r臋koma podpisa膰 polityczne r贸wnouprawnienie szlachty dysydenckiej. Decyduj膮ce znaczenie mia艂o to, 偶e zdradzono ich nadziej臋 na detronizacj臋 Stanis艂awa Augusta i cofni臋cie reform, kt贸re od 1764 roku uda艂o si臋 kr贸lowi przeprowadzi膰 ze wsparciem Familii. Przeciwnicy Stanis艂awa Augusta przyje偶d偶aj膮c na sejm do Radomia mieli nadziej臋 na spe艂nienie swoich 偶膮da艅. Bardzo szybko okaza艂o si臋 jednak, 偶e Rosja ma wobec nich zupe艂nie inne plany. Ambasador rosyjski Miko艂aj Repnin pos艂u偶y艂 si臋 sejmem 1768 roku do utwierdzenia rosyjskiej dominacji w Polsce. Obrady toczy艂y si臋 w asy艣cie wojsk rosyjskich, a podj臋te w贸wczas uchwa艂y s艂u偶y艂y przede wszystkim utrwaleniu mechanizm贸w ingerencji Rosji w wewn臋trzne sprawy Rzeczypospolitej. Jeszcze przed zako艅czeniem sejmu w lutym 1768 roku w ma艂ym, nieobronnym miasteczku na Podolu zdradzeni malkontenci zawi膮zali konfederacj臋, kt贸ra by艂a formalnie odnowieniem konfederacji z Radomia, a za cel stawia艂a sobie likwidacj臋 politycznego r贸wnouprawnienia dysydent贸w, co traktowano jako wyst膮pienie w obronie religii katolickiej. Pojawia艂y si臋 tak偶e pomys艂y, 偶eby pozbawi膰 tronu Stanis艂awa Augusta i przywr贸ci膰 - w gruncie rzeczy mityczny - republika艅ski charakter rz膮d贸w.
 
Jaki wp艂yw na przebieg konfederacji mia艂o powstanie ch艂opskie na Ukrainie?

W istocie niewielki. Koliszczyzna, o kt贸r膮 Pani pyta, spowodowa艂a, 偶e konfederacja na tych terenach zosta艂a bardzo szybko zd艂awiona czy te偶 - powiedzmy sobie szczerze - utopiona we krwi. Wydaje mi si臋 jednak, 偶e nie mia艂a ono wielkiego wp艂ywu na przebieg ca艂ej konfederacji i na to, co dzia艂o si臋 p贸藕niej. Powstanie ukrai艅skie zosta艂o wykorzystane przez Rosj臋 do pacyfikacji konfederacji ukrainnych wojew贸dztw Korony, ale dla samego ruchu barskiego nie mia艂o zasadniczego znaczenia, poniewa偶 bardzo szybko konfederacja odrodzi艂a si臋 gdzie indziej - w Wielkopolsce, a potem na Litwie. Koliszczyzna kosztowa艂a 偶ycie tysi臋cy polskiej szlachty i ch艂op贸w, ale jej polityczne znaczenie by艂o niewielkie.

Jaki by艂 stosunek spo艂ecze艅stwa do konfederat贸w?

To te偶 jest pytanie, na kt贸re nie ma jednej prostej odpowiedzi. Kim偶e by艂o to spo艂ecze艅stwo? Czy pyta Pani o szlacht臋, czy o ch艂op贸w, kt贸rych wsie rabowane by艂y zar贸wno przez konfederat贸w, jak i przez wojska rosyjskie? Szlachta nie mia艂a jednoznacznego stosunku do konfederacji. Wbrew temu, co cz臋sto pisze si臋 w podr臋cznikach, to nie by艂 masowy ruch szlachecki i nie wszyscy si臋 pod nim podpisywali. Rzecz by艂a bardziej skomplikowana. Ot贸偶 pami臋ta膰 trzeba, 偶e dzia艂o si臋 to w kraju, w kt贸rym ca艂y czas stacjonowa艂y wojska rosyjskie, a pr贸by pacyfikacji konfederacji podejmowane by艂y tak偶e przez wojska polskie pod dow贸dztwem Branickiego. Niew膮tpliwie tam gdzie stacjonowa艂y oddzia艂y konfederat贸w i nie by艂o wojsk rosyjskich, czyli bli偶ej granicy austriackiej albo tureckiej, poparcie dla konfederacji by艂o wi臋ksze. Ale W艂adys艂aw Konopczy艅ski w swojej monumentalnej pracy Konfederacja barska opisuje tak偶e przypadki, kiedy szlachta przyjmowa艂a konfederat贸w niech臋tnie.
 
M贸wimy tu oczywi艣cie o szlachcie aktywnej politycznie, bo trzeba jasno powiedzie膰, 偶e nie ca艂a szlachta bra艂a udzia艂 w sejmikach i nie wszyscy interesowali si臋 tym, co dzia艂o si臋 w Rzeczypospolitej. Cz臋艣膰 ogranicza艂a si臋 do swojego 偶ycia na folwarku, gdzie rozgrywa艂y si臋 jej najbardziej 偶ywotne interesy. Tam natomiast, gdzie mamy do czynienia z lokalnymi przyw贸dcami politycznymi, kt贸rzy mocno anga偶owali si臋 po stronie konfederacji, tam poparcie dla ruchu barskiego by艂o wi臋ksze. Konfederacja nie zawsze by艂a dzia艂aniem spontanicznym; na przyk艂ad powstanie Ogi艅skiego na Litwie - w p贸藕niejszym okresie konfederacji - by艂o starannie przygotowywane. To oznacza, 偶e najpierw trzeba by艂o przeprowadzi膰 agitacj臋, zebra膰 i przygotowa膰 ludzi nie tylko pod wzgl臋dem militarnym, ale tak偶e od strony ideologicznej. Nale偶a艂o przekona膰 ich do idei, dla kt贸rych mieli ryzykowa膰 偶ycie. St膮d trudno m贸wi膰 o jednoznacznym stosunku szlachty do konfederacji.

Jakie by艂y relacje mi臋dzy konfederatami a kr贸lem? Dlaczego konfederaci zdecydowali si臋 na detronizacj臋, a potem porwanie Stanis艂awa Augusta?

Ponownie mamy tu do czynienia z pewnym uproszczonym obrazem utrwalonym przez szkolne podr臋czniki. Ot贸偶 nie jest prawd膮, 偶e konfederacja by艂a jednolicie przeciwna Stanis艂awowi Augustowi. Droga od podpisania aktu konfederacji, przez og艂oszenie najpierw pierwszego, a potem drugiego aktu bezkr贸lewia, do porwania kr贸la - nie by艂a prosta. W zasadzie od samego pocz膮tku w 艂onie konfederacji istnia艂y dwa nurty. Ten zwi膮zany przede wszystkim z Teodorem Wesslem by艂 ruchem republikan贸w dawnego obozu saskiego, bezkompromisowo d膮偶膮cego do detronizacji Stanis艂awa Augusta. Natomiast konfederaci spod znaku biskupa Adama Krasi艅skiego, a przede wszystkim sam biskup, w zasadzie od pocz膮tku poszukiwali mo偶liwo艣ci wsp贸艂pracy z Czartoryskimi i ze Stanis艂awem Augustem. W pewnym momencie zarysowa艂a si臋 realna perspektywa takiego wsp贸艂dzia艂ania. Wydawa艂o si臋, 偶e niewiele potrzeba, aby prywatne milicje Czartoryskich przesz艂y na stron臋 konfederacji. Kr贸l ze swej strony tak偶e podejmowa艂 pr贸by porozumienia si臋 z barzanami nie tylko w Rzeczypospolitej, ale tak偶e przy pomocy zaufanych os贸b - poprzez dw贸r francuski. Wydawa艂o si臋, 偶e mo偶liwo艣膰 stworzenia takiego "narodowego" frontu przeciwko Rosji by艂a realna, tym bardziej 偶e w latach 1769-1770 Stanis艂aw August wraz z Czartoryskimi podj膮艂 nieudan膮 i zako艅czon膮 tragicznie, ale jednak bardzo zdecydowan膮 pr贸b臋 wyzwolenia swojej polityki spod dominacji rosyjskiej. Ch臋膰 uwolnienia si臋 spod przemo偶nego wp艂ywu rosyjskiego ambasadora rezyduj膮cego w Warszawie by艂a jednym z motyw贸w kr贸lewskiej polityki zbli偶enia z barzanami.
 
O tym, 偶e nie dosz艂o do wsp贸艂pracy Stanis艂awa Augusta z konfederatami, zdecydowa艂y w zasadzie dwa czynniki: akt bezkr贸lewia oraz pot臋piaj膮cy Czartoryskich manifest gravaminum, wydany przez Generalno艣膰 barsk膮. Sta艂o si臋 to w momencie, kiedy zbli偶enie Krasi艅skiego z Famili膮 by艂o bardzo silne, a jednocze艣nie wydawa艂o si臋, 偶e Rosja straci艂a kontrol臋 nad biegiem wydarze艅 w Rzeczypospolitej. 脫wczesnemu ambasadorowi Rosji Micha艂owi Wo艂ko艅skiemu nie uda艂o si臋 stworzy膰 kontrkonfederacji, kt贸ra - na wz贸r zorganizowanej przez Czartoryskich w 1764 roku - przej臋艂aby kontrol臋 nad ca艂ym pa艅stwem. Okaza艂o si臋, 偶e do przeprowadzenia antybarskiej, prorosyjskiej konfederacji zabrak艂o ch臋tnych. Kr贸l i Czartoryscy triumfowali - wydawa艂o si臋, 偶e wybili si臋 na samodzielno艣膰. Wtedy przysz艂a najpierw informacja o pierwszym akcie bezkr贸lewia, potem manifest gravaminum, a potem pa藕dziernikowy, zasadniczy akt bezkr贸lewia, kt贸ry w zasadzie przekre艣li艂 mo偶liwo艣膰 wsp贸艂pracy. W praktyce oznacza艂o to, 偶e radykalne antykr贸lewskie skrzyd艂o konfederacji zdoby艂o przewag臋 w 艂onie Generalno艣ci barskiej i metod膮 szybkich posuni臋膰 uniemo偶liwi艂o Krasi艅skiemu porozumienie z kr贸lem.

Czy konfederacja barska by艂a warunkiem sine qua non pierwszego rozbioru, czy dosz艂oby do niego i tak?

Nie wiemy, czy gdyby nie by艂o konfederacji barskiej, do rozbioru by dosz艂o. Prawdopodobnie tak, cho膰 by膰 mo偶e nie w tym momencie, a chwil臋 p贸藕niej. To pytanie nale偶a艂oby zada膰 inaczej: czy konfederacja barska by艂a przyczyn膮 rozbioru? I to pytanie powraca w zasadzie odk膮d pisze si臋 o pierwszym rozbiorze, od schy艂ku wieku XVIII, najpierw w spos贸b paranaukowy, a p贸藕niej ju偶 zupe艂nie naukowy. Do dzisiaj niekt贸rzy badacze s膮 sk艂oni wierzy膰, 偶e to konfederacja barska by艂a przyczyn膮 rozbioru. Moim zdaniem jest to nieprawda. Przyczyn膮 pierwszego rozbioru by艂 z jednej strony uk艂ad si艂 mi臋dzynarodowych, kt贸ry wymusi艂 pacyfikacj臋 - kosztem Rzeczypospolitej - napi臋膰 w tr贸jk膮cie Berlin-Wiede艅-Petersburg, zwi膮zanych z wojn膮 tureck膮. Druga za艣 przyczyna le偶a艂a w samej Rzeczypospolitej i nie tyle chodzi艂o tu o konfederacj臋 barsk膮, ile o utrat臋 przez Rosj臋 dominuj膮cej pozycji w Polsce. Jestem przekonana, 偶e najistotniejszym powodem, dla kt贸rego Rosja podj臋艂a decyzj臋 o rozbiorze, by艂o za艂amanie si臋 systemu kontroli wypracowanego przez ambasadora Miko艂aja Repnina. Trzeba pami臋ta膰, 偶e decyzja o rozbiorze le偶a艂a tylko i wy艂膮cznie w gestii Rosji. Podj臋ta przez kr贸la i Czartoryskich pr贸ba zrzucenia rosyjskiej dominacji i wybicia si臋 na samodzielno艣膰 sprawi艂a, 偶e Rosja straci艂a mo偶liwo艣膰 samodzielnego spacyfikowania Rzeczypospolitej. Op贸r kr贸la i r贸wnocze艣nie konfederacja barska nie pozwoli艂y podda膰 jej na powr贸t 艣cis艂ej kontroli.
 
Jest dla mnie swoistym odkryciem, 偶e w rosyjskiej korespondencji dyplomatycznej pomi臋dzy Petersburgiem a Warszaw膮 z lat 1769-1771 konfederacji barskiej po艣wi臋cono stosunkowo ma艂o miejsca. Z rosyjskiego punktu widzenia problemem by艂a nieprzejednana postawa kr贸la i Czartoryskich. Pr贸ba wybicia si臋 na samodzielno艣膰 by艂a do tego stopnia gro藕na dla Rosji, 偶e w pewnym momencie pojawi艂 si臋 pomys艂 detronizacji Stanis艂awa Augusta. Zamys艂 ten zarzucono, ale kiedy okaza艂o si臋, 偶e Rosja sama sobie z Rzecz膮pospolit膮 nie poradzi, przyj臋to pruskie sugestie dotycz膮ce rozbioru. Rosja zdecydowa艂a si臋 dopu艣ci膰 Prusy do pacyfikacji Rzeczypospolitej. W praktyce oznacza艂o to, 偶e za prusk膮 pomoc w podporz膮dkowaniu Polski trzeba b臋dzie zap艂aci膰 rozbiorem, w kt贸rym swoj膮 cz臋艣膰 we藕mie tak偶e Rosja. Bez Austrii za艣 rzecz ca艂a odby膰 si臋 nie mog艂a. W ten spos贸b Rosja zdecydowa艂a si臋 na rozbi贸r zyskuj膮c dwie rzeczy: mo偶liwo艣膰 opanowania sytuacji wewn臋trznej w Rzeczypospolitej i roz艂adowanie napi臋膰 we wzajemnych stosunkach trzech mocarstw.

Jak w historiografii polskiej ocenia si臋 konfederacj臋 barsk膮? Cz臋sto wi膮偶e si臋 z ni膮 takie poj臋cia jak fanatyzm religijny i zacofanie, ale jest te偶 mowa o pierwszej walce o niepodleg艂o艣膰.

W gruncie rzeczy Pani sama odpowiedzia艂a na to pytanie. Nie ma jednolitej oceny konfederacji barskiej. My艣l臋, 偶e najbardziej warto艣ciowe s膮 oceny tych, kt贸rzy badali epok臋 藕r贸d艂owo; oni najlepiej znaj膮 tamtych ludzi i wiedz膮, w co wierzyli i co my艣leli. Osobi艣cie podzielam stanowisko W艂adys艂awa Konopczy艅skiego, kt贸ry w gruncie rzeczy widzi w konfederacji pierwsz膮 pr贸b臋 wybicia si臋 na niepodleg艂o艣膰. Nie mam do konfederacji tak emocjonalnego stosunku jak Konopczy艅ski; znacznie bardziej ceni臋 sobie pr贸by emancypacyjne, kt贸re w tym okresie podejmowali Stanis艂aw August i Czartoryscy. My艣l臋 jednak, 偶e z punktu widzenia konfederat贸w barskich by艂a to walka o niepodleg艂o艣膰. Oskar偶anie ich o fanatyzm religijny jest moim zdaniem ahistoryczne. Sejm Repninowski narusza艂 religijne status quo w Rzeczypospolitej - wymusi艂 na szlachcie r贸wnouprawnienie polityczne szlachty niekatolickiej, a przecie偶 religia rzymskokatolicka by艂a dominuj膮ca. Tak偶e t臋 motywacj臋 jestem w stanie doskonale zrozumie膰.
 
Natomiast trzeba pami臋ta膰, 偶e za tym wszystkim nie sta艂y nowoczesne d膮偶enia niepodleg艂o艣ciowe - tak jak dzi艣 je rozumiemy. Osobi艣cie trudno mi jest mie膰 taki ciep艂y stosunek do konfederacji z powodu jej skrajnego skrzyd艂a, kt贸re by艂o niech臋tnie nastawione do istotnych z punktu widzenia modernizacji pa艅stwa reform i do samego Stanis艂awa Augusta. Ale z drugiej strony doskonale wiem, 偶e konfederacja by艂a pr贸b膮 zrzucenia rosyjskiego jarzma. To samo, cho膰 w m膮drzejszy spos贸b, pr贸bowa艂 osi膮gn膮膰 Stanis艂aw August. Tragizm polega艂 na tym, 偶e obie strony skazane by艂y na niepowodzenie. S膮dz臋, 偶e konfederacj臋 trzeba ocenia膰 tak偶e z punktu widzenia tradycji i rozwoju my艣li niepodleg艂o艣ciowej. Ruch barski wraz z Konstytucj膮 3 maja i Powstaniem Ko艣ciuszkowskim tworzy element legendy walki o wolno艣膰, kt贸ra zw艂aszcza w okresie zabor贸w mia艂a ogromne znaczenie dla przetrwania narodu. Tak偶e dzisiaj trzeba by troch臋 odkurzy膰 i dowarto艣ciowa膰 konfederacj臋 barsk膮. My艣l臋, 偶e to si臋 w gruncie rzeczy odbywa - tak偶e dzi臋ki Pa艅stwu.

 
Dorota Dukwicz - historyk zwi膮zany z IH PAN, sekretarz redakcji "Kwartalnika Historycznego", zajmuje si臋 histori膮 Polski XVIII wieku, a zw艂aszcza stosunkami polsko-rosyjskimi w czasach stanis艂awowskich i pierwszym rozbiorem Polski.