Zamknij Do g髍y

Uk艂ad Sikorski-Majski (wywiad)

1941-07-30

Uk艂ad pomi臋dzy Polsk膮 i ZSRR zosta艂 podpisany w Londynie przez premiera polskiego rz膮du gen. W艂adys艂awa Sikorskiego i radzieckiego ambasadora w Wielkiej Brytanii Iwana Majskiego. Dotyczy艂 on wsp贸lnej walki Polski i ZSRR z hitlerowskimi Niemcami. Na jego mocy obydwa kraje ponownie nawi膮za艂y stosunki dyplomatyczne, zerwane po agresji ZSRR na Polsk臋 17 wrze艣nia 1939 r. Porozumienie przewidywa艂o utworzenie polskiej armii na terytorium ZSRR. Tym samym otwarte zosta艂y dla Polak贸w bramy 艂agr贸w i wi臋zie艅, a polscy obywatele zostali decyzj膮 rz膮du radzieckiego obj臋ci amnesti膮. W odpowiedzi na podpisanie aktu Kreml og艂osi艂, 偶e traktat niemiecko-radziecki z 1939 r. (pakt Ribbentrop-Mo艂otow) straci艂 sw膮 moc. Sam uk艂ad nie regulowa艂 jednak sprawy powojennych granic Polski.

W kwietniu 1943 polskie spo艂ecze艅stwo zar贸wno w okupowanym kraju, jak i zagranic膮 obieg艂a wiadomo艣膰 o odkryciu przez Niemc贸w masowych grob贸w polskich oficer贸w zamordowanych w Katyniu przez NKWD. Rz膮d polski w Londynie za偶膮da艂 od strony radzieckiej wyja艣nie艅. Sowieci uznali to za obraz臋 i 25 kwietnia 1943 r. jednostronnie wypowiedzieli uk艂ad, zrywaj膮c tym samym stosunki dyplomatyczne z rz膮dem polskim w Londynie.


PM



Z prof. Paw艂em Wieczorkiewiczem
rozmawia Wojciech Koz艂owski 
 
Jaki by艂 stosunek rz膮du polskiego do zawierania uk艂ad贸w ze Zwi膮zkiem Sowieckim po wrze艣niu 1939 roku?
 
To bardzo skomplikowana sprawa. W kr臋gach rz膮dowych rozumiano potrzeb臋 porozumienia si臋 z Sowietami z powod贸w bardzo praktycznych. Je艣li Polska mia艂a wystawi膰 jak膮kolwiek licz膮c膮 si臋 si艂臋 zbrojn膮, jedynym rezerwuarem rekruta by艂 Zwi膮zek Sowiecki. Ta my艣l przy艣wieca艂a przede wszystkim genera艂owi Sikorskiemu, kt贸ry uwa偶a艂, 偶e polska si艂a zbrojna mo偶e mie膰 istotne znaczenie dla rozstrzygni臋膰 nie tylko wojskowych, ale i politycznych. St膮d do艣膰 rozpaczliwa ch臋膰 porozumienia si臋 ze Zwi膮zkiem Sowieckim na ka偶dych niemal warunkach. Wykorzysta艂a to druga strona, to znaczy Sowieci.


 
Podpisanie uk艂adu polsko-radzieckiego, Londyn, 30.07.1941 - fot. NAC

Za po艣rednictwem agenta wywiadu sowieckiego i agenta wywiadu brytyjskiego dosz艂o do z艂o偶enia przez Sikorskiego memoria艂贸w na temat stosunk贸w polsko-sowieckich. Pocz膮tkowo mia艂y one zosta膰 przekazane do Moskwy, aby pokaza膰 gotowo艣膰 genera艂a do porozumienia z Sowietami w艂a艣ciwie na ka偶dych warunkach politycznych. Nie by艂o tam oczywi艣cie mowy o jakimkolwiek pertraktowaniu o kszta艂cie granic. Chodzi艂o o podj臋cie rozmowy bez warunk贸w wst臋pnych, kt贸rej celem mia艂o by膰 stworzenie polskiej armii w Zwi膮zku Sowieckim i wyci膮gni臋cie rekruta do armii polskiej w Wielkiej Brytanii.

Sko艅czy艂o si臋 to katastrof膮. Sprawa zosta艂a nag艂o艣niona tu偶 przed upadkiem Francji i sta艂a si臋 jednym z powod贸w odwo艂ania Sikorskiego z urz臋du premiera przez prezydenta Raczkiewicza w czerwcu 1940 roku. Odwo艂anie to nie dosz艂o zreszt膮 do skutku. Nast膮pi艂 bunt oficer贸w i Sikorski na funkcji pozosta艂. W jego otoczeniu istnia艂a gotowo艣膰 do podpisania tego uk艂adu, ale ju偶 na przyk艂ad genera艂 Sosnkowski czy Narodowi Demokraci rozumieli wprawdzie potrzeb臋 podpisania go, ale nie na ka偶dych warunkach i nie w ka偶dy spos贸b.

Kt贸ra ze stron wyst膮pi艂a w roli inicjatora podpisania uk艂adu Sikorski-Majski?

Brytyjczycy. By艂o to przede wszystkim w interesie brytyjskim. Churchillowi bardzo zale偶a艂o na tym, 偶eby Zwi膮zek Sowiecki rozpocz膮艂 wojn臋 z Niemcami. M贸wi艂 o tym nawet w 1939 roku. Kiedy Niemcy zaatakowa艂y ZSRS, Churchill zacz膮艂 udziela膰 jednostronnych gwarancji pomocy Sowietom, 偶eby wesprze膰 ich w oporze, 偶eby nie skapitulowali i nadal wi膮zali si艂y niemieckie. St膮d te偶 dla uwiarygodnienia Zwi膮zku Sowieckiego w opinii brytyjskiej nale偶a艂o usun膮膰 najwi臋ksz膮 przeszkod臋, mianowicie zatrze膰 pami臋膰 o 17 wrze艣nia 1939 roku. Mo偶na to by艂o zrobi膰 tylko poprzez podpisanie porozumienia polsko-sowieckiego. Dosz艂o do tego w szczeg贸lnych okoliczno艣ciach - z pomini臋ciem prezydenta, drogi konstytucyjnej, a nawet z jej z艂amaniem, z odsuni臋ciem od rozm贸w przez Sikorskiego ministra spraw zagranicznych i wreszcie z samowoln膮 decyzj膮 Sikorskiego o podpisaniu uk艂adu - mimo w膮tpliwo艣ci, jakie ten budzi艂.
 
Trzeba przyzna膰, 偶e genera艂 mia艂 swoje argumenty, ale by艂y te偶 powa偶ne przes艂anki przeciw. Sikorski do艣膰 patetycznie zwierza艂 si臋 swemu ministrowi i przyjacielowi gen. Marianowi Kukielowi: "Gdy mia艂em ten uk艂ad podpisa膰 i walczy艂em ze sob膮, czy odczeka膰 jeszcze, s艂ysza艂em jakby szept tysi臋cy ust: spiesz si臋, ratuj!". By艂o w tym wiele prawdy. Sowieci - przypominam - mordowali Polak贸w od 22 czerwca 1941. Wymordowano kilkadziesi膮t tysi臋cy ludzi w wi臋zieniach na pograniczu sowiecko-niemieckim. Ludzie gin臋li w czasie ewakuacji, w 艂agrach, a co wi臋cej - warto to podkre艣li膰, bo jest to kuriozum - skazywano na 艣mier膰 na przyk艂ad za rozpowszechnianie wiadomo艣ci podwa偶aj膮cych sojusz radziecko-niemiecki. Powtarzam: dzia艂o si臋 to w lipcu 1941 r., gdy od miesi膮ca trwa艂a ju偶 wojna.
 
Wi臋藕ni贸w przebywaj膮cych w 艂agrach niew膮tpliwie uk艂ad uratowa艂. Ale by艂a te偶 druga strona medalu, kt贸r膮 znamy z kilku relacji - mi臋dzy innymi gen. 呕egoty Januszajtisa, kt贸ry siedzia艂 wtedy na 艁ubiance i rozmawia艂 z 艁awrientijem Beri膮 - w sensie dos艂ownym: by艂y to takie pogaw臋dki polityczne. Dyskutowali o tym, 偶e ten uk艂ad jest negocjowany. Januszajtis s膮dzi艂, 偶e Sikorski w 偶adnym wypadku nie powinien zgodzi膰 si臋 na podpisanie uk艂adu bez gwarancji granicznych - a tak go podpisano. Beria twierdzi艂, 偶e Polacy jednak ten uk艂ad podpisz膮 i potem triumfowa艂, 偶e tak w艂a艣nie si臋 sta艂o. O艣wiadczy艂 - to bardzo wa偶ne 艣wiadectwo - 偶e Sowieci podpisaliby gwarancje graniczne, bo znajdowali si臋 w sytuacji przymusu. Sikorski nie wyczu艂 tego momentu. Mieli mu to p贸藕niej za z艂e mi臋dzy innymi Sosnkowski, Zaleski, Seyda - trzej ministrowie, kt贸rzy opu艣cili rz膮d. My艣l臋, 偶e mieli racj臋. W interesie Polski le偶a艂o rozci膮gni臋cie w czasie tych negocjacji. Powojenny historyk musi czasem zdoby膰 si臋 na pewn膮 doz臋 cynizmu - nawet jeszcze kilka tysi臋cy zmar艂ych i zabitych wi臋cej nie by艂oby zbyt wielk膮 cen膮 za to, 偶eby wydrze膰 z gard艂a uznanie granicy sowiecko-niemieckiej za nieby艂膮, uznanie plebiscyt贸w za nieby艂e i pe艂ne uznanie granicy polsko-sowieckiej wedle stanu sprzed 17 wrze艣nia 1939 roku. Inna sprawa, 偶e Sowieci mogli to potem trzy razy zmieni膰, z艂ama膰 te warunki, ale wtedy nawet dzisiaj mieliby艣my do czego si臋 odwo艂ywa膰.
 
Patrz膮c z dzisiejszej perspektywy - czy istnia艂a jaka艣 alternatywa dla tego uk艂adu?
 
Nie, uk艂ad by艂 konieczny, ale mo偶na by艂o zmusi膰 Sowiet贸w do kapitulacji w sprawie granic, to znaczy do uznania granicy sowiecko-niemieckiej za niewa偶n膮 od pocz膮tku i potwierdzenia nienaruszalno艣ci granicy polsko-sowieckiej sprzed 17 wrze艣nia 1939. To by艂o, s膮dz膮c po 艣wiadectwie Berii i nie tylko, do osi膮gni臋cia, bo Stalin naprawd臋 znajdowa艂 si臋 wtedy w sytuacji rozpaczliwej. By艂a to jedyna sytuacja, gdy z Sowietami mo偶na by艂o negocjowa膰 z pozycji si艂y. Potem ju偶 nie. 
 
Czyli - reasumuj膮c - sam uk艂ad by艂 konieczny, natomiast powinien zosta膰 podpisany na innych warunkach?
 
Tak. Taktycznie nale偶a艂o to inaczej rozstrzygn膮膰. Sikorski by艂 z艂ym negocjatorem, nie mia艂 wyczucia sytuacji.
 
 
 
Prof. Pawe艂 Wieczorkiewicz (1948-2009) - historyk, pracownik Instytutu Historycznego UW, specjalista z dziej贸w najnowszych i historii Zwi膮zku Sowieckiego; w 2006 r.wyda艂 ksi膮偶k臋 Historia polityczna Polski 1935-1945.

O ile nie jest to stwierdzone inaczej, wszystkie materia艂y z kalendarium Muzeum Historii Polski s膮 dost臋pne na licencji Creative Commons Uznanie Autorstwa 3.0 Polska. Pewne prawa zastrze偶one na rzecz Muzeum Historii Polski.